Áp lực học tập, kỳ vọng gia đình, mạng xã hội khiến hàng triệu trẻ em Việt Nam đang âm thầm chịu đựng những tổn thương tâm lý ảnh hưởng đến sức khoẻ tâm thần mà người lớn chưa nhận ra.
Sức khỏe tâm thần trẻ em đang ở mức báo động
Theo báo cáo nghiên cứu của UNICEF Việt Nam phối hợp với Viện Nghiên cứu Phát triển Hải ngoại (ODI), tỷ lệ trẻ em và vị thành niên Việt Nam gặp các vấn đề sức khỏe tâm thần dao động từ 8% đến 29%, tùy theo địa phương và đặc điểm từng nhóm. Một khảo sát dịch tễ học trên mẫu đại diện quốc gia ước tính con số trung bình khoảng 12% – tương đương hơn 3 triệu trẻ em đang có nhu cầu hỗ trợ sức khỏe tâm thần.
Điều đáng lo ngại hơn: phần lớn những em này không được phát hiện, không được hỗ trợ kịp thời.
Những vấn đề phổ biến nhất ở trẻ em và thanh thiếu niên
Các vấn đề sức khỏe tâm thần thường gặp ở trẻ em Việt Nam bao gồm hai nhóm chính:
Nhóm hướng nội – lo âu, trầm cảm, cô đơn, thu mình, không muốn chia sẻ cảm xúc với ai.
Nhóm hướng ngoại – tăng động, giảm chú ý, hành vi chống đối, lạm dụng chất kích thích (thuốc lá, rượu bia, đặc biệt ở nam vị thành niên).
Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận các biểu hiện thể chất đi kèm như đau đầu, chán ăn, ngủ kém, gặp ác mộng – những dấu hiệu mà nhiều cha mẹ thường bỏ qua hoặc nhầm là bệnh lý thông thường.
Đâu là nguyên nhân khiến trẻ tổn thương tâm lý?
Áp lực học tập và kỳ vọng gia đình
Đây là yếu tố nguy cơ được nhắc đến nhiều nhất trong nghiên cứu. Trẻ không chỉ chịu áp lực từ nhà trường mà còn từ chính cha mẹ – áp lực phải đứng đầu lớp, phải bằng “con nhà người ta”. Một em gái 13 tuổi ở Hà Nội tham gia nghiên cứu đã chia sẻ rằng việc cha mẹ so sánh với bạn bè “chỉ động đến lòng tự trọng, cảm giác tổn thương về tâm lý làm cho càng học dốt đi.”
Cô đơn và cô lập cảm xúc
Nhiều trẻ chọn cách im lặng để “bảo vệ cha mẹ khỏi lo lắng.” Một em trai 17 tuổi ở TP. Hồ Chí Minh kể: cha mẹ ly hôn, ở nhà hoàn toàn một mình – “cảm giác cô đơn làm con cảm thấy khó chịu… việc nói chuyện với ba mẹ là chuyện xa xỉ.”
Mạng xã hội và môi trường kỹ thuật số
Trẻ em trai có xu hướng nghiện game, trong khi các em gái đối mặt với nguy cơ bị rình rập và bắt nạt trực tuyến. Tiếp xúc quá nhiều với không gian mạng mà thiếu kỹ năng ứng phó là yếu tố nguy cơ ngày càng đáng lo ở cả hai giới.
Các chuẩn mực xã hội gây áp lực – đặc biệt với các em gái
Ở các vùng nông thôn, nhất là khu vực miền núi phía Bắc, chuẩn mực về kết hôn sớm, bỏ học để làm nương hay gánh việc nhà khiến nhiều em gái rơi vào trầm cảm, cô lập xã hội. Kết hôn sớm đồng nghĩa với việc mất đi quyền học hành và tự do – một nguyên nhân trực tiếp gây tổn thương tâm lý nghiêm trọng.
Gia đình khó khăn hoặc có xung đột
Cha mẹ ly hôn, bạo lực gia đình, cha mẹ di cư để lại con cái — tất cả đều tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần của trẻ. Trẻ trong các gia đình có hoàn cảnh kinh tế khó khăn cũng ít có điều kiện học thêm, dễ bị buộc thôi học, từ đó gia tăng cảm giác tuyệt vọng về tương lai.
Dấu hiệu nhận biết trẻ đang gặp vấn đề tâm lý
Cha mẹ và thầy cô nên chú ý khi trẻ có những biểu hiện sau:
- Hay đau đầu, bỏ bữa, ngủ không ngon hoặc gặp ác mộng thường xuyên
- Thu mình, không muốn nói chuyện, ngồi một mình
- Thành tích học tập đột ngột giảm sút
- Cáu gắt, nóng giận bất thường hoặc ngược lại – quá im lặng, thờ ơ
- Có lời nói hoặc hành vi ám chỉ sự tuyệt vọng, không muốn tiếp tục sống
Đặc biệt với thanh thiếu niên, hành vi tự làm tổn thương bản thân là dấu hiệu cần được can thiệp ngay, không nên chờ đợi.
Yếu tố bảo vệ: Điều gì giúp trẻ vượt qua khó khăn?
Nghiên cứu của UNICEF cũng chỉ ra những yếu tố quan trọng giúp trẻ xây dựng sức đề kháng tâm lý:
Gia đình gắn kết và cởi mở. Trẻ cảm thấy được yêu thương, có thể chia sẻ cảm xúc với cha mẹ, ông bà — đây là nền tảng bảo vệ tâm lý quan trọng nhất. Một em gái 12 tuổi ở TP. Hồ Chí Minh chia sẻ: “Con hạnh phúc vì con có ba với mẹ. Có gia đình ông bà ngoại con thương con.”
Bạn bè và mạng lưới xã hội lành mạnh. Tầm quan trọng của tình bạn được ghi nhận ở tất cả các nhóm tuổi và giới tính. “Em hạnh phúc nhất là khi được ở bên các bạn” – lời của một em trai 16 tuổi ở An Giang.
Tấm gương tốt để noi theo. Có người lớn đáng tin cậy – anh chị, thầy cô, người thân – người đối xử tốt và có phẩm chất đáng ngưỡng mộ, đặc biệt có ý nghĩa với các em trai.
Hoạt động thể chất và giải trí lành mạnh. Thể thao, đọc sách, câu lạc bộ, dã ngoại – những hoạt động này giúp trẻ giải tỏa căng thẳng hiệu quả.
Cha mẹ có thể làm gì ngay hôm nay?
Bạn không cần là chuyên gia tâm lý để hỗ trợ con. Những điều đơn giản có thể tạo ra sự khác biệt lớn:
Lắng nghe mà không phán xét. Khi con muốn nói, hãy dừng lại và thực sự lắng nghe và không vội vàng đưa ra lời khuyên hay so sánh với người khác.
Tạo thói quen trò chuyện hàng ngày. Không cần phải là cuộc trò chuyện sâu sắc – đôi khi chỉ là hỏi thăm con hôm nay thế nào, có điều gì vui hay buồn không.
Giảm áp lực về điểm số. Thay vì hỏi “Con được mấy điểm?”, hãy hỏi “Hôm nay con học có vui không? Con thấy khó ở chỗ nào?”
Chú ý đến những thay đổi nhỏ. Trẻ thường không nói thẳng khi đang khổ sở. Hãy để ý những biểu hiện cơ thể và hành vi bất thường.
Đừng ngại tìm đến chuyên gia. Khi nhận thấy các dấu hiệu kéo dài, hãy liên hệ phòng tư vấn học đường, trung tâm công tác xã hội, hoặc các cơ sở y tế có khoa tâm thần.
Sức khỏe tâm thần không phải chuyện xa xỉ hay chỉ dành cho những ai “có vấn đề nghiêm trọng.” Đó là nền tảng để trẻ học tập, phát triển và sống hạnh phúc. Nhận ra dấu hiệu sớm, tạo môi trường gia đình an toàn và sẵn sàng tìm kiếm hỗ trợ khi cần, đó là những điều thiết thực nhất mà mỗi cha mẹ, thầy cô có thể làm cho trẻ ngay hôm nay.
Bài viết tổng hợp thông tin từ Báo cáo “Sức khỏe tâm thần và tâm lý xã hội của trẻ em và thanh niên tại một số tỉnh và thành phố ở Việt Nam” – UNICEF Việt Nam & Viện Nghiên cứu Phát triển Hải ngoại (ODI).