Gần 1 trong 9 người trưởng thành trên thế giới mắc tiểu đường, và người Việt đang ăn đường gần gấp đôi mức WHO khuyến nghị. Cùng tìm hiểu mối liên hệ và cách bảo vệ mình. Bạn có thể đã quen với việc uống một ly trà sữa buổi chiều hay một lon nước ngọt trong bữa trưa. Nhưng theo điều tra của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, người Việt đang tiêu thụ hơn 46g đường mỗi ngày, cao gần gấp đôi mức khuyến nghị dưới 25g của WHO. Con số này đáng chú ý vì lượng đường dư thừa kéo dài là một trong những yếu tố góp phần dẫn đến tiểu đường type 2, căn bệnh đang tăng nhanh trên toàn cầu và ngay tại Việt Nam.
1. Tiểu đường là gì?
Tiểu đường (còn gọi là đái tháo đường) là bệnh mạn tính xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ insulin, hoặc không sử dụng insulin hiệu quả. Insulin là hormone giúp đưa đường từ máu vào tế bào để tạo năng lượng, nên khi thiếu hoặc kém hiệu quả, đường ở lại trong máu và dần gây tổn thương các cơ quan. Trong các thể bệnh, type 2 chiếm hơn 90% tổng số ca tiểu đường, và đây cũng là thể liên quan nhiều nhất đến thói quen ăn uống, cân nặng và vận động.
2. Bức tranh toàn cầu
Theo Atlas Tiểu đường lần thứ 11 của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF) công bố năm 2025, 589 triệu người trưởng thành đang sống với tiểu đường, và con số này dự kiến lên 853 triệu vào năm 2050. Điều đáng lo hơn là khoảng 252 triệu người trong số đó chưa biết mình mắc bệnh, tức hơn 4 trong 10 người. Những người này thường chỉ phát hiện khi đã có biến chứng như bệnh tim mạch, suy thận, tổn thương thần kinh hoặc suy giảm thị lực. Gánh nặng kinh tế cũng rất lớn: chi phí y tế liên quan đến tiểu đường trên toàn cầu năm 2024 lần đầu vượt một nghìn tỷ USD.
3. Việt Nam đang ở đâu?
Theo điều tra của Bộ Y tế năm 2021, tỷ lệ tiểu đường ở người trưởng thành Việt Nam ước tính là 7,1%, tương đương gần 5 triệu người. Ở mức tiền tiểu đường (giai đoạn đường huyết đã cao hơn bình thường nhưng chưa đủ để chẩn đoán bệnh), tỷ lệ lên tới 17,8%. Đáng nói, khoảng 62,6% người bệnh chưa được chẩn đoán trong cộng đồng. Ngay cả với người đã biết bệnh, việc kiểm soát cũng chưa tốt: theo số liệu được GS Trần Hữu Dàng trình bày, chỉ khoảng 36,1% người bệnh đạt mục tiêu HbA1c dưới 7%. HbA1c là xét nghiệm phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 3 tháng gần nhất, và dưới 7% là mục tiêu kiểm soát phổ biến ở người bệnh.
4. Đường tự do và mối liên hệ với tiểu đường
Đường tự do gồm đường được thêm vào khi chế biến, cùng đường trong mật ong, si-rô và nước ép trái cây. Vì vậy, trà sữa, cà phê pha đường, nước ngọt hay trà đóng chai đều có thể đẩy lượng đường mỗi ngày lên rất nhanh. Với giới trẻ, tình trạng này rõ rệt hơn: theo UNICEF, 43% thanh thiếu niên Việt Nam uống đồ uống có đường trên 2 lần mỗi tuần và 13% uống gần như hằng ngày.
Bằng chứng khoa học cho thấy mối liên hệ này có cơ sở. Một phân tích tổng hợp đăng trên tạp chí Diabetes Care năm 2010, với hơn 310.000 người tham gia, ghi nhận nhóm uống nhiều đồ uống có đường nhất (thường 1 đến 2 phần mỗi ngày) có nguy cơ mắc tiểu đường type 2 cao hơn 26%. Nghiên cứu mới hơn, đăng trên Advances in Nutrition năm 2025 với dữ liệu của hơn nửa triệu người, cho thấy mỗi lon 12 oz (khoảng 355ml) đồ uống có đường uống thêm mỗi ngày làm nguy cơ tiểu đường type 2 tăng 25%. Các tác giả cũng lưu ý rằng đường nạp qua đồ uống, kể cả nước ép trái cây, có liên quan đến nguy cơ cao hơn, trong khi đường từ một số nguồn khác không cho thấy mối liên hệ tương tự. Một phần ảnh hưởng đến từ việc tăng cân, vì các phân tích cho thấy mối liên hệ này giảm đi khi tính đến chỉ số khối cơ thể (BMI).
5. Bạn có thể làm gì ngay hôm nay?
Điều tích cực là tiểu đường type 2 phần lớn có thể phòng ngừa hoặc trì hoãn bằng những thay đổi nhỏ nhưng đều đặn.
Thứ nhất, hãy đọc nhãn dinh dưỡng và nhìn vào dòng “đường” trước khi mua. Một cách làm dễ nhất là giảm dần: nếu mỗi ngày bạn uống một ly trà sữa, hãy thử đổi sang một ly trà không đường hoặc ít đường vài ngày mỗi tuần, vị giác sẽ quen dần.
Thứ hai, theo dõi vòng bụng. Theo GS Trần Hữu Dàng, giữ vòng bụng dưới 80cm ở nữ và dưới 90cm ở nam có thể phòng ngừa hàng triệu ca tiểu đường tại Việt Nam. Bạn chỉ cần một chiếc thước dây để kiểm tra.
Thứ ba, vận động đều đặn. WHO khuyến nghị người trưởng thành vận động khoảng 150 phút mỗi tuần, tương đương đi bộ nhanh 30 phút, 5 ngày.
Cuối cùng, hãy đi xét nghiệm đường huyết định kỳ, nhất là khi bạn thừa cân, có người thân mắc tiểu đường hoặc trên 40 tuổi. Vì phần lớn người bệnh không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, xét nghiệm là cách duy nhất để phát hiện sớm.
Kết bài
Tiểu đường không xuất hiện sau một đêm, và cũng không được ngăn chặn chỉ bằng một quyết định lớn. Nó hình thành từ hàng nghìn lựa chọn nhỏ mỗi ngày, và vì vậy cũng có thể thay đổi bằng chính những lựa chọn nhỏ ấy. Bắt đầu từ ly nước tiếp theo bạn cầm lên là một cách rất thực tế.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Nếu bạn có nguy cơ cao hoặc nghi ngờ mắc bệnh, hãy đến cơ sở y tế để được xét nghiệm và tư vấn.
Tài liệu tham khảo:
- Over 250 million people worldwide unaware they have diabetes, according to new IDF research
- Bệnh nhân mắc đái tháo đường tăng nhanh
- Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis
- Association between sugar-sweetened and artificially sweetened soft drinks and type 2 diabetes: systematic review and dose – response meta-analysis of prospective studies