Anh Trần Đức An hiện là Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Cổ phần Sâm Ngọc Linh Tu Mơ Rông Kon Tum. Với vai trò là người đứng đầu doanh nghiệp, anh đã có nhiều năm gắn bó và nỗ lực trong việc nuôi trồng, bảo tồn và phát triển nguồn gen quý của loài sâm này tại địa phương. Không chỉ tập trung mở rộng quy mô diện tích trồng sâm, anh Trần Đức An cùng doanh nghiệp còn tích cực phối hợp với người dân bản địa tại huyện Tu Mơ Rông để tạo việc làm bền vững, góp phần phát triển kinh tế vùng sâm và đưa các sản phẩm chất lượng đến tay người tiêu dùng.
Năm 2009, anh Trần Đức An tốt nghiệp xuất sắc ngành Kế toán Kiểm toán tại Đại học Tôn Đức Thắng, TP.HCM. Nhà trường giữ anh lại – vừa giảng dạy, vừa theo học thạc sĩ Kinh tế. Với nhiều người, đó là đích đến. Nhưng với anh, chỉ là trạm dừng.
Rồi vào năm 2010, một câu chuyện bình thường trong nhà đã thay đổi mọi thứ. Mẹ anh, người trồng sâm ở Kon Tum, mua được nhiều sâm nhưng không bán được. Mỗi lạng hao đi theo ngày là mất tiền triệu.
Anh dùng mạng rao vặt, khai thác mối quan hệ cá nhân và bán hết trong thời gian ngắn với lợi nhuận cao. Đây không phải may mắn. Đây là tín hiệu thị trường. Năm 2011, anh nghỉ dạy, rẽ hẳn sang một con đường chưa ai đi trước.
Bài toán anh nhìn thấy
Sâm Ngọc Linh, tên khoa học Panax vietnamensis, còn gọi là sâm K5, sâm Việt Nam, là loài dược liệu có hàm lượng saponin cao nhất thế giới. Củ sâm chứa tới 52% saponin; ngay cả lá cũng đạt khoảng 80% so với củ. Các nhà khoa học xác nhận khả năng kìm hãm tế bào ung thư, tăng cường miễn dịch và chống lão hóa, những công dụng đặt nó ngang hàng với nhân sâm Hàn Quốc về mặt dược lý, nhưng vượt trội ở một số hoạt chất đặc hữu.
Thế mà năm 2011, thị trường sâm Ngọc Linh vẫn đang vận hành rất đơn sơ, giao dịch nhỏ lẻ, phi chính thức, không thương hiệu, không chứng nhận. Người trồng không có kênh phân phối. Người mua không có cách phân biệt thật giả. Chuỗi giá trị gần như không tồn tại ở quy mô chuyên nghiệp.
Học phí trả bằng tiền thật
Những năm đầu, thị trường không cho không ai điều gì. Anh Trần Đức An trả học phí bằng tiền thật và mất nhiều hơn anh nghĩ.
Lần một · Đăk Glei – Mất trắng hơn 300 triệu
Thuê đất trồng thử nghiệm. Phần lớn hạt không nảy mầm. Số ít nảy mầm thì chết sạch. Nguyên nhân: độ ẩm của đất không phù hợp, củ thối từ gốc. Toàn bộ vốn ban đầu đều mất trắng.
Lần hai · Tu Mơ Rông – Vườn sâm vừa nhú – một trận lũ xóa sạch
Chuyển đến vùng Tu Mơ Rông, gần dãy Ngọc Linh hơn. Cây sâm sinh trưởng tốt, những tưởng sẽ thuận lợi. Rồi một trận mưa lũ lớn cuốn sạch. Nguyên nhân: quy trình tạo độ dốc và kỹ thuật làm luống sai. Toàn bộ vốn liếng ước tính hàng tỷ đồng đều mất sạch.
Sau lần thứ hai -“Mẹ khuyên tôi đừng làm nữa”
Dù được khuyên là như thế nhưng anh An vẫn không buông. “Nếu mới thất bại hai lần mà đã bỏ tay thì sau này còn dám làm gì nữa?” Lần thứ ba, nắm vững kỹ thuật, chọn đúng vị trí, anh bắt đầu có vườn sâm đầu tiên tồn tại và lớn lên.
Điều quan trọng hơn số tiền mất là thứ anh tích lũy được: hiểu biết về vi khí hậu từng tiểu vùng trên dãy Ngọc Linh, về quy trình nhân giống từ hạt thuần chủng, về các yếu tố rủi ro không thể loại bỏ hoàn toàn nhưng có thể quản lý. Đây là loại tài sản không có trường nào dạy, không thể mua lại.
Kiểm soát từ gốc rễ
Trong ngành dược liệu, phần lớn doanh nghiệp chọn mô hình thu mua. Ít vốn hơn, ít rủi ro hơn trong ngắn hạn, linh hoạt hơn về dòng tiền. Anh An chọn ngược lại: tự sở hữu và vận hành vườn giống, kiểm soát trực tiếp từ hạt đến củ.
Đây là mô hình thâm dụng vốn và thâm dụng thời gian, sâm Ngọc Linh cần tối thiểu sáu năm để đạt độ tuổi thu hoạch. Nhưng đổi lại là khả năng kiểm soát chất lượng tuyệt đối và một rào cản cạnh tranh mà tiền không thể mua được: thời gian.
“Tôi cố gắng mua cho được những cây sâm người dân vừa tìm được trong rừng về trồng, vì những cây đó mới chuẩn, thuần chủng núi Ngọc Linh. Nhưng không phải lúc nào họ cũng bán. Nếu bây giờ cho trồng chung với giống từ nơi khác vào, mai này không còn sâm Ngọc Linh thứ thiệt nữa.” anh Trần Đức An chia sẻ.
Kết quả sau hơn một thập kỷ: 48 ha vườn sâm với các cây từ 6 đến 15 năm tuổi. Một lứa sâm 12 năm tuổi đã cho thu hoạch từ 4 ha đầu tiên. Đối thủ muốn xây dựng tài sản tương đương phải mất ít nhất một thập kỷ và đó là giả sử họ không mắc những sai lầm mà anh đã trả giá để tránh.
“Để đưa sâm Ngọc Linh có chỗ đứng trên thế giới, tôi muốn không chỉ bảo tồn mà còn xây dựng thương hiệu sâm Ngọc Linh mang tầm quốc gia – để người Việt phải được dùng sâm Việt.”
Khi sâm đi ra khỏi rừng
Làm chủ nguồn giống là nền móng. Nhưng một loài cây không thể tự kể câu chuyện của nó — cần có ai đó đưa nó ra thế giới. Trần Đức An hiểu điều này từ sớm.
Từ sâm tươi cao cấp, công ty mở rộng sang trà hòa tan, cà phê sâm, cao sâm, collagen, rượu sâm, viên nang, dầu gió nhân sâm — tám dòng sản phẩm chế biến, mỗi dòng nhắm vào một phân khúc khách hàng khác, ở mức giá khác. Người trẻ bắt đầu ngày với cà phê sâm. Người trung niên chọn trà sâm để giữ sức bền. Doanh nhân chọn rượu sâm làm quà tặng cao cấp. Tất cả đều xuất phát từ một vườn giống thuần chủng trên dãy Ngọc Linh.
Và để giá trị ấy đến được với nhiều người hơn, cần có mặt ở nơi đông người nhất.
Từ núi rừng đến quảng bá gần hơn đến mọi ngừoi dân Việt Nam
Năm 2021, Trần Đức An xác lập kỷ lục quốc gia với củ sâm Ngọc Linh dài nhất Việt Nam, một cách khác để kể câu chuyện về loài cây mà anh đã dành cả thập kỷ để bảo vệ. Năm 2024, anh tiếp tục với kỷ lục thứ hai: bình rượu sâm Ngọc Linh cao nhất Việt Nam, ngâm từ các củ sâm 8 đến 15 năm tuổi, vừa là tác phẩm nghệ thuật, vừa là thông điệp về giá trị thực của loài quốc bảo.
Tháng 6/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức đưa tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh tại Tu Mơ Rông và Đăk Glei vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Người tìm kiếm chính mình
Nhìn lại, hành trình của anh Trần Đức An không phải là câu chuyện của một doanh nhân tính toán từ đầu rồi thực thi hoàn hảo. Đó là câu chuyện của một người trẻ, sinh ra ở Kon Tum, lớn lên cạnh rừng Ngọc Linh, rời quê đi học rồi nhận ra mình không thể giả vờ rằng không biết thứ gì đang bị lãng phí ở vùng đất ấy.
Anh không phải người đầu tiên nhìn thấy tiềm năng của sâm Ngọc Linh. Nhưng anh là người hiếm hoi dám trả giá để hiểu nó từ gốc rễ và kiên nhẫn đủ lâu để biến hiểu biết đó thành tài sản không ai lấy đi được.